cultus.iconografie - geschiedenis regio Landen

Geschiedenis van de regio Landen
Heemkunde Pepijn@Landen

DEZE WEBSITE IS IN OPBOUW. GELIEVE BIJGEVOLG ENIG GEDULD UIT TE OEFENEN.

Geschiedenis van de Landense regio
Ga naar de inhoud
Middeleeuwen I
Cultus van de H. Gertrudis
Mireille Madou komt tot de conclusie dat de Ierse zendelingen er zeker toe bijgedragen hebben dat de gedachtenis van Gertrudis in de vele kloosterstichtingen levend werd gehouden (men denke tevens aan de commemoratie van St.-Patricius/Patrick en St.- Gertrudis op 17 maart). Dit voornamelijk omdat ze door de Merovingers en door Karel de Grote begunstigd werden. Aan de zendelingen is het te danken dat de bekendheid en de cultus van de heilige abdis tot ver in Europa is doorgedrongen.
Madou onderstreept verder de verwantschap van de heilige met het Karolingisch vorstenhuis, die van groter belang zou zijn voor het funderen en verspreiden van haar cultus. De talrijke Karolingische kloosterstichtingen en enkele vorstelijke families, die zich op hun Karolingische afkomst beriepen, deden de heilige in de kerkelijke zowel als in de adellijke milieus ingang vinden. De Brabantse hertogen uit het grafelijk huis van Leuven, de Babenbergers in Duitsland en Oostenrijk en nadien de Habsburgers, beschouwden Gertrudis als een familieheilige. Door deze omstandigheden werd zij dan ook tot ver buiten Nijvel in woord en beeld herdacht.
Gertrudis is de patrones van de reizigers (vooral op zee) en de stervenden. Zeer nauw verbonden met het reispatronaat was het minnedrinken. Gertrudis is tevens de patrones tegen verschillende ziekten (besmettelijke ziekten, eczeem, koorts of Sint-Gertrudiszeer, rode koorts of roodvonk, krankzinnigheid: zielenziekte of zinneloosheid, oogziekten, hoofdpijn, gezwellen, kinderziekten, overschreeuw of het langdurige en onophoudelijk gehuil van zieke kinderen, plotse dood, schurft, stuipen, haarworm bij kinderen, …). Ten slotte is Gertrudis ook de patrones van de hoveniers (groentekwekers …) en beschermster tegen ratten en muizen.
Bron: Madou M. (1975). De heilige Gertrudis van Nijvel. Bijdrage tot een iconografische studie (deel I). Inventaris van de Gertrudisvoorstellingen (deel II). Paleis der Academiën Brussel.

Heiligen vieren hun verjaardag niet op hun geboortedag, maar op hun sterfdag, de dag dat ze naar de hemel kunnen.
Op 17 maart vieren we de Heilige Gertrudis, patrones van Landen, maar het is ook St. Patrick’s-Day (afbeelding links). Ook hij stierf op 17 maart. Saint-Patrick is de patroonheilige van Ierland. Hij leefde in de vijfde eeuw en was één van de vroegste missionarissen en bisschoppen. Hij verspreidde het christendom in Ierland op de meeste afgelegen plekken. Hij zou honderden kerken hebben gesticht. Zijn volgelingen trokken vanuit Ierland naar het vastenland. De Ierse monniken hadden een vaste stek, maar trokken rond en verspreidden predikend het Christendom.
Er wordt verteld dat de vrouw van Pepijn van Landen, Itta, samen met Gertrudis naar Nijvel trok toen Pepijn gestorven was, waar ze een dubbele abdij stichtte, voor vrouwen én mannen…deze mannen waren Ierse monniken.
Sint-Gertrudis werd abdis van Nijvel. Op haar 33ste jaar -na een zware vastenperiode- voelde ze haar einde naderen. Een Ierse monnik voorspelde haar dood: 17 maart, zoals St. Patrick…en aldus geschiedde….
Wat hebben Saint-Patrick en Sint-Gertrudis nog gemeen? Ze worden beiden aanbeden tegen ongedierte. Sint-Gertrudis wordt afgebeeld met een rat of/en muis, Saint-Patrick met een klaverblad, het symbool voor de Drievuldigheid (vader, zoon en heilige geest). In Ierland groeide het feest van Patrick-Patricius uit tot nationale feestdag. In Landen heeft 17 maart zijn godsdienstig karakter behouden en vieren we een noveen in de Sint-Gertrudiskerk.

Iconografie en attributen
Mireille Madou wijdde een boeiende studie aan de iconografie van St.-Gertrudis. Uit haar studie blijkt dat de voorstellingswijzen van de heilige zeer gedifferentieerd zijn en in drie groepen worden ondergebracht. In eerste instantie zijn er de geïsoleerde afbeeldingen voornamelijk in de beeldhouwkunst. De heilige wordt rechtstaand weergegeven als jonge, ernstige en lieftallige vrouw. Gertrudis wordt afgebeeld als kloosterzuster (13de – 16de eeuw) en adellijke jonkvrouw (verdwijnt in de 17de eeuw). De kloosterzuster draagt eerst een zeer eenvoudig gewaad, tijdens de tweede helft van de 15de eeuw aangevuld met een smal scapulier en rond 1500 met de eigentijdse dracht van de Nijvelse kanunnikessen, namelijk een wit koorhemd en een met hermelijn gevoerde mantel.
Gertrudis wordt geïndividualiseerd door haar attributen: een palmtak, het boek, de kromstaf en de lelie. Dit zijn niet-specifieke algemene kenmerken, ook voorkomend bij andere heiligen. Meer specifiek voor Gertrudis is de kroon, het kerk- of hospitaalmodel en de knaagdieren. Minder belangrijk zijn het borstkruis, de hermelijnen baret, het spinrokken, de beker, de duivel, de bron, de vuurbol, de scepter, het kruisbeeld, de paternoster en de hoveniershoed. Uniek zijn eerder de ring, het paar ogen, het vuurtje, het scheepje en de spade. Het boek, de ring, de staf, het borstkruis, de baret, de kroon en de scepter zijn reële attributen, de overige zijn symbolisch. Het muisattribuut is zo goed als exclusief verbonden met de afbeelding als kloosterzuster of abdis.
In tweede instantie zijn er de Gertrudisvoorstellingen uit de grafische sector: de houtsneden, de losse prenten (het spinrokken, de ster en de baguette), de incunabels (wiegendrukken), de burijngravures (kopergravure), de santjes (doodsprentjes) en de boek- en kalenderillustraties. Op de santjes vinden we Gertrudis terug zowel in een eenvoudig kloostergewaad als in de rijke kledij van de kanunnikessen. Als vertrouwde attributen zijn er de kromstaf, het boek, de muizen en de kroon. Nieuw opduikende attributen in de santjes zijn de vuurbol, de bloemenkroon, de heilige Geest in de vorm van een duif, het kruisbeeld, de paternoster, de geselroede en het broodkorfje. Op de boerenkalenders wordt zij afgebeeld als adellijke jonkvrouw met kroon op het hoofd en met palmtak in de hand en als kloosterzuster met kromstaf, kerkmodel, spinrokken en muizen. Nieuwe attributen hierbij vormen de lelietak en het doodshoofd.
Ten slotte zijn er de afbeeldingen met gebeurtenissen uit haar leven. Voorbeelden zijn: de glasramen, de retabels, het Nijvelse reliekschrijn, de char (met 24 geschilderde panelen) waarmee het gebeente van Gertrudis in de jaarlijkse ‘tour’ te Nijvel op waardige wijze werd meegevoerd, de fresco’s, de geborduurde medaillons op het kazuifel in de Gertrudiskerk van Landen… . De kunstenaars putten hun inspiratie uit de vele geschriften waarin het leven en de mirakels van de heilige Gertrudis beschreven werden. Itta die haar dochter de haren afsnijdt, het mirakel van het zeemonster, de afwijzing van het huwelijksaanzoek, de brand van de Nijvelse abdij, de relaties met de Ieren, het afsterven van de heilige abdis en niet in het minst de ridderlegende in haar verschillende versies, zijn thema’s die regelmatig weerkeren.

Verklaring van enkele attributen:
  • De kromstaf en het boek wijzen op Gertrudis’ betekenis als abdis.
  • De palmtak: door haar deugdzaam leven zegevierde Gertrudis over het kwaad.
  • De vorstelijke kroon herinnert aan haar hoge afstamming.
  • De lelietak: Gertrudis wees als jong meisje een rijk huwelijk van de hand en verkoos de geestelijke staat uit liefde voor de maagdelijkheid.
  • De vuurbol: toen Gertrudis in gebed was verzonken kwam een vlammende bol boven haar hoofd zweven. Varianten: ster, stralenbundel, vlammende aureool rond het hoofd van de heilige, Heilige Geest in de gedaante van een duif zwevend boven haar hoofd.
  • Een vuurtje: Gertrudis redde haar klooster op wonderbare wijze van een brand.
  • Een drinkschaal of beker: dit attribuut ontstond in de ridderlegende en houdt verband met Gertrudis’ patroonschap over de reizigers en pelgrims. Het minnedrinken geraakt als volksgebruik zeer verspreid in de Nederlanden en het Rijnland.
  • De duivelsfiguur: zie de genoemde legende van de ridder (deel III van dit boek).
  • De geselroede, kruisbeeld en paternoster verwijzen naar haar leven van strenge boete en gebed.
  • Twee ogen: talrijke genezingen van blinden.
  • Het kerk- en hospitaalmodel houdt verband met het reispatronaat. Gertrudis werd patrones van de kerken en kapellen die langs de grote handelswegen en in de Hanzesteden (vanaf de 11de eeuw) langs de kust van de Baltische Zee gebouwd werden ten behoeve van reizende kooplieden.
Vanaf de 12de eeuw zijn tevens stichtingen bekend van Gertrudishospitalen om reizigers en pelgrims op te nemen. De heilige wordt hier voorgesteld in combinatie met het beeld van een adellijke jonkvrouw en als kloosterzuster.
  • Knaagdieren: vrijwaring tegen ratten- en muizenplagen (zie artikel van Rody Vanrijkel).
  • Spinrokken: de overtreding van het spinverbod geldend op 17 maart werd door de muizen bestraft. Zij zouden namelijk de draad van het spinsel stukbijten.
  • Spade of hoveniershoed: Gertrudis is de patrones van hoveniers, tuiniers…
  • Een bron: vele bedevaartplaatsen beschikten over een bron of waterputje dat geneeskrachtig water tegen koorts(en) bevatte.
  • Het doodspatronaat of het patronaat van de stervenden vond in de iconografie geen neerslag.
Bron: Madou M. (1975). De Heilige Gertrudis van Nijvel. Bijdrage tot een iconografische studie (deel I). Inventaris van de Gertrudisvoorstellingen (deel II). Paleis der Academiën. Brussel.
Terug naar de inhoud